Prebiotyki w kosmetykach – działanie, wskazanie i skutki uboczne

Co to są prebiotyki w kosmetykach?

Prebiotyki to substancje odżywcze dla flory bakteryjnej, które pobudzają ją do wzrostu i pozwalają jej przetrwać [1]. W przeciwieństwie do probiotyków, nie są to żywe organizmy, lecz specyficzne pożywki dla mikroorganizmów probiotycznych, głównie poli- i oligosacharydy [2].

Ich zadaniem w produktach kosmetycznych jest selektywne wspieranie rozwoju korzystnych mikrobów, co pośrednio hamuje te szkodliwe. Można o nich myśleć jak o „nawozie”, który sprawia, że dobre bakterie na naszej skórze kwitną, a te wywołujące np. stany zapalne tracą pole do działania.

Probiotyki i prebiotyki – czym się różnią?

Wiele osób zastanawia się, czym się różnią te dwa terminy, które często występują obok siebie. Probiotyki i prebiotyki to duet do zadań specjalnych, ale pełnią one różne role.

• Probiotyki to niepatogenne kultury bakterii lub drożdży, które korzystnie wpływają na zdrowie gospodarza [2]. W kosmetykach probiotyki najczęściej występują w postaci lizatów (fragmentów komórek), ponieważ nie mają możliwości niekontrolowanego namnażania się w formule kremu. 
• Z kolei prebiotyki stanowią pożywkę, która odżywia korzystne bakterie, które naturalnie bytują na powierzchni skóry. Stosując probiotyki i prebiotyki razem (często nazywane łącznie synbiotykami), fundujemy skórze kompleksową pomoc w odbudowie jej naturalnej flory.

Jak działają prebiotyki w kosmetykach?

Ich podstawową rolą jest selektywne dokarmianie korzystnych mikroorganizmów, co wywołuje kaskadę pozytywnych efektów dla skóry.

• Wspieranie “dobrych” mikrobów i wypieranie patogenów: Prebiotyki stanowią źródło energii i materiałów odżywczych dla pożądanych bakterii komensalnych. Dokarmione prebiotykami bakterie takie jak S. epidermidis mnożą się szybciej, dzięki czemu "złe" bakterie patogenne (np. S. aureus czy C. acnes) mają utrudnioną ekspansję [3].
• Przywracanie fizjologicznego pH: Pożyteczne bakterie odżywione prebiotykiem często produkują zwiększone ilości metabolitów korzystnych dla skóry, takich jak kwasy organiczne. Powoduje to obniżenie pH powierzchni skóry do bardziej kwaśnego (około 5,0), co samo w sobie hamuje wzrost wielu patogenów lubiących środowisko zasadowe [3].
• Redukcja stanów mikrozapalnych: Coraz więcej dowodów wskazuje, ze prebiotyki wspierają komórki skóry, pomagając im łagodniej reagować na podrażnienia i szybciej odzyskiwać równowagę. Niektóre prebiotyczne oligosacharydy oddziałują na receptory komórek skóry, aktywując szlaki sygnałowe związane z regeneracją i ochroną przed stresem, co przekłada się na mniej zaczerwienień, podrażnień i lepsze gojenie mikrouszkodzeń skóry [4].
• Wspomaganie regeneracji: Zmniejszenie dysbiozy (zaburzenia równowagi mikrobiologicznej) skutkuje słabszym uszkodzeniem bariery naskórkowej przez toksyny bakterii chorobotwórczych (np. proteazy i niszczące biofilmy S. aureus). W badaniach zaobserwowano, że stosowanie prebiotyków zwiększa ekspresję genów związanych z różnicowaniem keratynocytów i produkcją lipidów barierowych, a więc mechanizmy temu przeciwne [3].

Wpływ prebiotyków na różne problemy skórne

Choć bakterie probiotyczne są dobrze zbadane w kontekście wsparcia leczenia różnych dermatoz, to w przypadku prebiotyków przegląd literatury jest wciąż ograniczony. Udało nam się jednak znaleźć parę fascynujących artykułów, które potwierdzają istotną rolę prebiotyków w utrzymaniu skóry in dobrej kondycji.

Prebiotyki i probiotyki w pielęgnacji skóry trądzikowej

W pielęgnacji skóry trądzikowej probiotyki i prebiotyki mogą zmniejszać objawy stanów mikrozapalnych, ponieważ hamują namnażanie się bakterii C. acnes [1]. Mogą więc ułatwić proces terapii trądziku, łagodząc podrażnienia i redukując ilość zmian trądzikowych.

Co więcej, niektóre prebiotyki wykazują bezpośrednie działanie hamujące wobec bakterii trądzikowych lub redukują ich zjadliwość. Przykładem są chito-oligosacharydy (COS) – w badaniach wykazano, że posiadają one działanie antybakteryjne przeciw C. acnes (minimalne stężenie hamujące wzrost wynosiło 32–64 µg/ml) [4].

Prebiotyki wpływają korzystnie także na redukcję trądzikowych zmian zapalnych. Zbadano, że dodatek pewnych oligosacharydów prebiotycznych zmniejsza odpowiedź zapalną skóry na obecność C. acnes. Zanotowano spadek produkcji cytokin zapalnych o niemal 40% [4].

Prebiotyki na atopowe zapalenie skóry

Ważnym elementem patofizjologii AZS jest dysbioza mikrobiomu skóry – u osób z AZS często stwierdza się masywną kolonizację skóry przez S. aureus przy jednoczesnym obniżeniu różnorodności “dobrych” bakterii komensalnych. S. aureus dodatkowo nasila stan zapalny, wydzielając toksyny (superantygeny) i uszkadzając barierę skóry, co pogarsza objawy. Prebiotyki mogą być szczególnie pomocne w tym schorzeniu, ponieważ dbają nie tylko o zdrowe bakterie na powierzchni skóry ale również wzmacniają jej naturalną barierę ochronną.

Mechanizm działania prebiotyków w AZS polega na promowaniu wzrostu bakterii komensalnych, takich jak S.epidermidis, które rywalizują z S. aureus i produkują substancje ograniczające jego rozwój (np. kwasy organiczne, nadtlenek wodoru, bakteriocyny). Istnieją dowody in vitro, że niektóre prebiotyki zmniejszają kolonizację skóry atopowej przez S. aureus. Badanie z użyciem 5% gluko-oligosacharydu (GlcOS) – nowego prebiotyku – wykazało, że jego dodatek hamuje tworzenie otoczki (glikokaliksu) przez komórki S. aureus oraz ogranicza zasiedlanie warstwy rogowej przez tę bakterię (model skóry atopowej in vitro). Innymi słowy, prebiotyk ten “utrudnił życie” S. aureus, potencjalnie zmniejszając ryzyko zaostrzeń infekcyjnych AZS [4].

Trądzik różowaty a równowaga flory bakteryjnej

Prebiotyki w kontekście trądziku różowatego to relatywnie nowa, komplementarna metoda łagodzenia objawów. Poprzez wzmocnienie korzystnej bioty i naturalnej bariery ochronnej skóry, prebiotyki mogą zmniejszyć podatność skóry na czynniki wyzwalające rumień oraz ograniczyć utrzymywanie się przewlekłego stanu zapalnego.

U niektórych pacjentów z rosacea obserwuje się dysbiozę skóry (np. zwiększoną obecność S. epidermidis o potencjale patogennym czy innych drobnoustrojów). Prebiotyki pomagają przywrócić prawidłową różnorodność mikrobiologiczną, co uspokaja nadwrażliwość immunologiczną – skóra mniej gwałtownie reaguje, gdy biota jest zrównoważona.

Z kolei ich właściwości łagodzące są nieocenione przy napadowym rumieniu, który często występuje w przypadku czynników drażniących i alergenów, np. podczas kontaktu ze szkodliwymi czynnikami zewnętrznymi (wiatr, mróz, suche powietrze itd.).

Łojotokowe zapalenie skóry głowy i łupież

Za główną przyczynę ŁZS uważa się nadmierny rozrost drożdżaków z rodzaju Malassezia na skórze oraz reaktywność immunologiczną na nie. W normalnych warunkach Malassezia jest częścią mikrobiomu skóry, ale czynniki takie jak stres, predyspozycje genetyczne czy właśnie brak równowagi w mikrobiocie mogą prowadzić do jej nadmiernego rozmnożenia.

Prebiotyki pomagają przywrócić mikrobiom skóry głowy do prawidłowej równowagi. Działają one wspomagająco obok składników przeciwgrzybiczych (jak pirytionian cynku, ketokonazol), przyspieszając ustępowanie objawów i przedłużając okresy remisji [6]

Jakie prebiotyki można znaleźć w kosmetykach?

W formulacjach kosmetycznych wykorzystuje się wiele rodzajów prebiotycznych składników, pochodzących z różnych źródeł naturalnych. Do najpopularniejszych należą:

• Alfa glukan – prebiotyk uzyskiwany z cukrów (np. sacharozy) przy udziale enzymów z bakterii. Jest to rozgałęziony oligosacharyd, który selektywnie stymuluje wzrost pożytecznych bakterii (np. S. epidermidis) na skórze, jednocześnie hamując kolonizację przez patogeny (działa jak „tarcza” blokująca przyczepianie się złych bakterii). To doskonały przykład substancji, która chroni i stymuluje naturalną mikrobiotę [3]. Jest często dodawany do kosmetyków dla skóry wrażliwej i atopowej, celem odbudowy zdrowej mikrobioty.
• Inulina – polisacharyd (rozpuszczalny błonnik) pozyskiwany m.in. z korzenia cykorii, topinamburu czy agawy. Inulina to klasyczny prebiotyk, który odżywia pożyteczne bakterie bytujące na skórze, pomagając utrzymać równowagę mikrobiomu. Dodatkowo ma właściwości nawilżające i filmotwórcze, co wspiera funkcję barierową.
• Ksylitol – naturalny cukrol (alkohol cukrowy) pozyskiwany z włókien drzewnych (np. brzozy) lub owoców. Ksylitol w kosmetykach pełni podwójną rolę: nawilża skórę (ma właściwości humektantu) oraz działa prebiotycznie, stanowiąc źródło węgla dla pożytecznych bakterii skóry. W badaniach wykazano, że może on poprawiać uwodnienie warstwy rogowej i wspomagać utrzymanie właściwego pH skóry, co pośrednio hamuje rozwój drobnoustrojów chorobotwórczych.
• Beta-glukan – wielocukier obecny m.in. w owsie, drożdżach i grzybach. W kosmetologii ceniony jest za właściwości łagodzące oraz nawilżające, ale pełni także funkcję prebiotyku. Koloidalna mączka owsiana, zawierająca ok. 5% beta-glukanu, stanowi pożywkę dla przyjaznych bakterii skóry i potrafi koić podrażnienia czy stany zapalne. Badania wskazują, że beta-glukan z owsa może sprzyjać wzrostowi S. epidermidis i ograniczać rozwój S. aureus, przyczyniając się do poprawy kondycji skóry atopowej.

Prebiotyki w kosmetykach – podsumowanie

Podsumowując naszą wiedzę o tym, jak działają prebiotyki, warto zapamiętać kilka faktów:

• Prebiotyki i probiotyki wspierają barierę ochronną skóry i jej odporność [2].
• Prebiotyki działają jako pożywka dla korzystnych bakterii, które naturalnie bytują na powierzchni skóry.
• Prebiotyki pomagają obniżyć pH skóry, co zmniejsza ilość patogennych drobnoustrojów [19].
• Kosmetyki z probiotykami i prebiotykami mogą być stosowane w pielęgnacji skóry problematycznej, wrażliwej, atopowej i alergicznej [2].
• Zaburzenia równowagi mikrobiomu mogą prowadzić do większej podatności na podrażnienia i stres oksydacyjny.
• Regularne stosowanie prebiotyków i probiotyków może poprawić odporność skóry na czynniki zewnętrzne.

Świadoma pielęgnacja skóry to dbanie o jej mikroskopijnych sprzymierzeńców. Wybierając kosmetyki wzbogacone o prebiotyki, inwestujesz w długofalowe zdrowie skóry i jej promienny wygląd. Pamiętaj, że optymalnie zbilansowany mikrobiom to najlepsza inwestycja w piękno, która procentuje każdego dnia.

Prebiotyki – często zadawane pytania